Rəhmətlik  Elçibəy deyərdi ki, İran Güneydəki azərbaycanlılara cüzi bir şey təklif etsə belə, bunu qəbul etmək lazımdır. Ancaq İranda hazırki rejim heç vaxt bizim istədiklərimizin cüzi bir hissəsini belə verməyəcək.

Zaman  2003-08-13

- Siz öz çıxışlarınızda qeyd edirsiniz ki, İranda 6-18 ay arasında ciddi dəyişikliklər baş verəcək. Bu, Çöhrəqanlının ehtimalıdır, yoxsa hər hansı bir xarici mənbənin verdiyi konkret informasiyadır?

- Mən konkret bir vaxt ifadə etməmişəm, ancaq daxildə və xaricdə gedən prosesləri izləyərək belə bir qənaətə gəlmək olar ki, İranda yaxın gələcəkdə ciddi dəyişikliklər olacaq. Əgər istəyirsinizsə, əvvəlcə daxildə baş verən proseslərdən başlayaq. Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı İranı qorxuya salır. Biz öz hüquqlarımızı konstitusiya çərçivəsində tələb edirik. Ancaq İrandakı rejimin bunu verməyə niyyəti yoxdur. 35 milyonluq bir div oyanmağa başlayıb. Fars şovinizmi bundan çəkinir. Bunlar İranın daxilindəki işartılardır ki, onu müşahidə etdikdə real qərara gəlmək olur. Bir də İranın xarici ölkələrlə əlaqələrinə nəzər yetirirəm. Xüsusilə ABŞ və Avropa ölkələrinə. Bildiyiniz kimi, İran kimyəvi silah istehsal etmək istəyir. Bununla yanaşı, bir sıra terrorçu təşkilatlara da dəstək verir. Qərb və ABŞ bundan ehtiyatlanır, məhz buna görə də hazırda qeyd etdiyim ölkələr İrana təzyiq göstərirlər. Dolayısı ilə İran demokratikləşməsi üçün həm daxildən, həm də xaricdən sıxışdırılır. Bu prosesin sürətlə inkişaf etməsi isə məndə belə qənaət əmələ gətirir ki, yaxın bir il və ya il yarıma İranda rejim dəyişəcək. Hadisələr Güney azərbaycanlılarının lehinə cərəyan edəcək.

- GAMOH-la bir sıra digər təşkilatlar, yəni özlərini Güney azərbaycanlıların xaricdəki təmsilçisi kimi göstərənlər arasında soyuqluq müşahidə olunur. Əgər ən böyük idealımız bütöv Azərbaycandırsa, indidən baş verən bu cür ayrıseçkiliklər hərəkata zərər verməzmi?

- Yəqin ki, Güney azərbaycanlılarının Bəzz qalasına yürüşünün videolentinə baxmısınız. Orada azərbaycanlıların şüarları və əllərində daşıdıqları plakatlarda kimin fotoşəkli olduğunu deməyə ehtiyac yoxdur. Sizin qeyd etdiyiniz digər təşkilatlar İranda nələrin baş verdiyindən xəbərsizdirlər. Çöhrəqanlı hakimiyyət və liderlik iddiasında deyil. Ancaq Güneydəki hərəkatı başqalarına həvalə edərək xalqla bağladığım əhd-peymana arxamı çevirmək istəmirəm. 35 milyonluq azərbaycanlı artıq oyanmağa başlayıb. Onların 10 faizi, yəni 3 milyon yarımı şüurlu şəkildə Güney Azərbaycanın yaranması üçün mübarizəyə qoşulub. Mən də həmin kütlənin içərisində püxtələşmişəm. Lakin tale elə gətirib ki, hazırda mən öz xalqımın azadlığı üçün xaricdə fəaliyyət göstərirəm. İranda ikən işgəncələrə, təqiblərə məruz qalmışam, ancaq xalqıma xəyanət etməmişəm. Kreslolara, maddi mənafelərə görə, öz millətimi satmamışam.

Xalqım da mənə liderlik vəzifəsini verib. İndi mən həmin vəzifəni uzun illərdir xaricdə yaşayan, hətta İrandakı yaşadığı şəhəri, kəndi, evini belə tanımayan adamlara necə həvalə edə bilərəm? Bir də ki Güney Azərbaycan Çöhrəqanlının işğalı altında deyil ki?
Əgər onlar mübarizəmizin daha da güclənməsini arzu edirlərsə, bizə köməklik etsinlər. Ancaq təəssüflər olsun ki, onlardan bəziləri 200 ildir Güneydəki azərbaycanlılara xəyanət edən ruslara, farslara, ermənilərə qarşı deyil, Çöhrəqanlıya qarşı mübarizə aparırlar. Mən həmin insanlarla ədavət aparmıram. Çünki İranda onların çoxlarının adlarını belə bilmirlər. Qondarma təşkilatlar adı altında rahat kreslolarda əyləşərək milli azadlıq mübarizəsi aparmaq mümkün deyil.

- İranın bütün güzəştləri ilə razılaşacağınızı dəfələrlə ifadə etmisiniz. Həqiqətən də, indiki vəziyyətdə İran müəyyən kompromislərə gedərsə, bununla razılaşacaqsınızmı?
- Rəhmətlik Elçibəy deyərdi ki, İran Güneydəki azərbaycanlılara cüzi bir şey təklif etsə belə, bunu qəbul etmək lazımdır. Mən də eyni fikirdəyəm. Ancaq diqqətinizə çatdırım ki, İranda hazırki rejim heç vaxt bizim istədiklərimizin cüzi bir hissəsini belə verməyəcək. Çünki bütün dünyaya məlumdur ki, İran xaricdən göründüyü kimi deyil. Onlar hətta konstitusiyada qeyd olunan hüquqları belə bizə vermirlər.

- Keçmiş Sovet İttifaqı da federasiyalardan ibarət idi. Yəni müstəqil 15 dövlət adı altında qurulan ittifaq daha sonra imperiyaya çevrildi. Quzey həmin imperiyadan 70 ilə azad ola bildi. Federasiya təklif edilsə, Güneyi də həmin təhlükə gözləyirmi?

- Məncə, xeyr. Ona görə ki, keçmiş Sovet İttifaqı ilə İran arasında fərq var. Əvvəla ona görə ki, Sovet İttifaqında yaşayan ruslar sayca üstünlük təşkil edirdilər. Ancaq İranda belə deyil. 70 milyonluq əhalinin 35 milyonunu azəri türkləri, 2 milyonunu xorasan türkləri, digər 2 milyonunu türkmanlar, 2 milyonunu isə qaşqaylar təşkil edirlər. Dolayısı ilə biz İranda sayca üstünük. Bu isə İranın hökmranlığına son qoya biləcək önəmli bir arqumentdir.
Əgər azərbaycanlıların əlinə müstəqil dövlət qurmaq şansı keçsə, bu fürsəti bir daha əldən verməyəcəklər.

- Quzeyin müstəqilliyi Güneydə necə təsir bağışlayır?
- Ən başda onu qeyd etməliyəm ki bu bizə cəsarət verir. Bizlər tarixi yazan deyil yaradan millətik. Sadəcə olaraq bizlərin cəsarətini qırıblar. Quzey 70 il aradan sonra olsa da özünə gələ bildi. Güney təbii ki bundan cəsarətlənir. İndi biz Quzeyə gəlir rahat bir şəkildə həm bəyanatlar verir, həm də Güney Azərbaycanın səsini burada eşitdirə bilərik. Bundan əlavə Quzeyin müstəqilliyi bizim istiqlalımızı yaxınlaşdırıb. Quzeyin keçdiyi yolu nümunə kimi qəbul edirik.

- İranda dəyişiklik mədəni yollarla olacaq, yoxsa müstəqillik üçün qan tökmək lazım gələcək?
- Biz həmişə bəyan etmişik ki, bu hərəkat ilk növbədə reallığı nəzərə alır. Bu hərəkat eyni zamanda sülhün, ədalətin tərəfindədir. Biz ağıl və məntiqlə hərəkət edirik. Biz sadəcə olaraq öz hüquqlarımızı tələb edir, başqa millətlərin hüquq və azadlıqlarına göz dikmirik. Ancaq bizə qarşı silahla hücuma keçsələr, onlarla mübarizə aparmağa gücümüz var.

- Həmişə çıxışlarınızda Türkiyə və Quzey Azərbaycana arxalanırsınız. Sizcə Türkiyə İranın parçalanmasında, başqa sözlə, Güney Azərbaycanın qurulmasında maraqlıdırmı?
- Məncə Türkiyənin mövqeyini üç şəkildə dəyərləndirmək olar. Birincisi, hökumət, ikincisi millət, üçüncüsü ordu. Türkiyə hökuməti heç vaxt regionda qarışıqlıq yaranmasını istəməz.
Bu nöqteyi-nəzərdən Türkiyə hökuməti İranın parçalanmasının əleyhinədir. Millət isə türk olduğu üçün birləşməyin tərəfdarıdır. Zənnimcə, ordu da Quzey Azərbaycanın yaranmasını və güclü türk birliyinin meydana çıxmasını arzu edir.

- Azərbaycanda informasiya kanallarından bir iddia edib ki, Çöhrəqanlı Türkiyəyə qarşı ərazi iddiasındadır. Bu həqiqətdirmi?
- Biz İranda öz müstəqilliyimizi əldə etmək üçün uzun illərdir mübarizə aparırıq. Hələ öz istiqlalımızı əldə etməmiş başqa bir ölkədən ərazi iddia etmək nə qədər məntiqə uyğundur? Qaldı ki, həmin ölkə özümüzünkü ola. Məncə bu Türkiyəyə səfəri ərəfəsində bir provokasiya xarakteri daşıyır. Mən heç vaxt Türkiyədən ərazi iddiasında olmamışam.
Kiçik həyat hekyəsi
 

Doktor Mahmudəli Çöhrəqanlı 1958-ci ildə Təbriz yaxınlığındakı Şəbüstər şəhəri, Çöhrəqan qəsəbəsində anadan olub. Təbriz Universiteti fars dili və ədəbiyyatı bölümünə daxil olan Çöhrəqanlı ali təhsilini başa vurduqdan sonra Tehranda Əz-Zəhra Universitetində müəllimliyə başlayıb. Sonra Təbriz Universitetində prorektor kimi fəaliyyətini davam etdirib. Bu ərəfədə İranda parlament seçkiləri keçirilirdi. Çöhrəqanlı da həmin seçkilərdə iştirak etmək qərarına gəlir. O bu yolla Güneydəki azərbaycanlıların hüquqlarını müdafiə edəcəyini düşünür. Və seçkiqabağı təbliğat kampaniyasından istifadə edərək xalqla görüşməyə başlayır.

Qısa müddətdən sonra agentlər Çöhrəqanlının İran üçün “təhlükəli” olduğunun anlayırlar. Beləliklə, təqiblər başlayır. Millətvəliki seçkilərində Çöhrəqnlının seçilməsinin qarşısı saxtakarlıqla alınır. Çöhrəqanlı ikinci tura qalır. Lakin ona təbliğat aparmaq üçün 45 gün verilir. Çöhrəqnlı həmin müddətin oyanış hərəkatının güclənməsində böyük rolu olduğunu deyir. Hərəkatın toxumları atılır.

İşkəncələr o qədər dözülməz olur ki, Çöhrəqanlı beyin qansızması keçirir.
Bu arada Çöhrəqanlının azadlığa buraxılması üçün beynəlxalq təşkilatlar İrana təzyiq göstərməyə başlayırlar. Beləliklə, İran Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatını (GAMOH) liderini azadlığa buraxır. 1995-ci ildən təməli atılan son oyanış artıq rejimi lərzəyə salan ciddi bir hərəkat kimi qəbul edilməyə başlayır. Çöhrəqanlı isə silahdaşlarının gördüyü işləri və haqq səslərini dünyaya çatdırmağa çalışır.

Reportaj: Ramil Ismayilov