Uluslararasi Arashdirma ve Stratejik Merkezi [Center for Strategic and International Studies (CSIS)]
Iran’in Azerbaycan Turkleri: Bashqa bir Inqilaba Bashchiliq Edecekler mi?
Agustos 8, 2002 ( 17 Murdad, 1381)
Ashagida gelen danishiq Uluslararasi Arashdirma ve Stratejik Merkezi (CSIS)’in verinden olmushdur:
“12 Temmuz’da ( 21 Tir, 1381) Cumhurbashqani Bush, achiqcasina exlaqi duzluq uzerinde qurulmush “Amerika’nin iki bashli” Iran siyasetini beyan etdi. Bu siyaset bir yandan Amerika’ni Iran rejiminin yixici siyasetlerini belli etmeye, ve eyni zamanda yashamlarinda artiq demokrasi ve azadliq isteyen Iran xalqini desteklemeye chagirir.
Iran haqda qonushduqda bir choxlarinin kafasina Iran’in Fars xalqi gelir. Iran’da 11 dene deyishik etnik qurup var, bu arada Iran’in 67 milyon toplam nufusunun 16 ta 34 milyonunu Azerbaycan Turklerinin olushdurdugu texmin edilir. Azerbaycanlilar tarixsel olaraq Iran’da ki devrimlerin onunde getmishler. 1995’den beri Milli Oyanish Hereketi hiz qazanmaqdadi, bezileri Quzey Azerbaycan (Azerbaycan Cumhuriyeti) ile birliye chagirirlar ve bezileri de Turk dunyasiyla emekdashligin artirilmasina ustunluq verirler.
En adlim Iran Azerbaycan’in mubarizlerinden birisi, GAMOH (Guney Azerbaycan Milli Oyanish Hereketi) önderi Dr. Mahmudeli Chohreqanli’dir. Chohreqanli 1995’da Meclis sechgileri uchun adayligini Tebriz’den qoydu ve 600,000 hudunda oy (rey) aldi. O zamandan beri indiye qeder 3 defe dostaq edilib ve shiddetli shikence edilmish. Uluslararasi toplumun ilgisini Iran’da geden gelishmelere chekmek uchun 8 ay once Iran’dan chixmish ve bir chox Avrupa sheherlerini ziyaret ederek, Azerbaycan ve Turkiye’de de olmush. O, Amerika’da devlet adamlari, konqre, mediya ve arashdirma qurumlariyla görushmushdu.
Uluslararasi Arashdirma ve Stratejik Merkezi (Center for Strategic and International Studies) Qafqaz projesi Dr. Chohreqanli’ni, 8 Temmuz’da qonaq ederek onun hereketini (GAMOH)’u ve Iran’da olan Azerbaycanlilarin durumunu öyrenmek isteyir.”
-------------------------------------------------------------------------------------
Dr. Mahmoudeli Chohreqanli: ( Dr. Chohreqanli’nin danishigi buradan bashlayir)
- Iranlilarin Islami (Islami rejim baximindan)
• Iran Islam rejimi Xameneyi’ni Allah’in yer uzunde temsilcisi olaraq qebul edir. Bu inanca göre:
o Allah bir doga otesi (fizik otesi) bir qavramdir (mefhumdur); ve o Mohemmed peygemberi öz temsilcisi yer uzunde sechmishdir
o Mohemmed (peygember) sonar 12 imami sechmishdir
o Shielerin son Imami Mehdi gizlidir ve hele de yashiyir
o Ayetullah Xumeyni ve ondan sonra Xameneyi’ni sonuncu imam (Imam Mehdi) sechmishdir
o Buna göre, Ayetullah, muqeddes sechilmish birisidir ve Veliye Feqih de, o shexs ki Allah verinden inananlara önderlik etmek uchun sechilir demekdir (Veliye Feqih )
o Her kim Veliye Feqihe qarshi chixarsa Allah’a qarshi chixir ve bu kufur demekdir ve onun uchun ölumle cezalandirabilir
• Bele bir dushunce, reforma hech bir yer qoymur, ve bu rejim ile demokrasi hech zaman bagdashamazlar
Kureselleshmenin Musbet Tesirleri
• Öten 10 il kureselleshmeni getirib ve Iranli gencleri demokrasiyla artiq tanish edib ve onlara yeni yollar zalim qaidelerle mubarize etmek uchun gösteribdir
• Islam rejimi ömurunu uzaltmaq uchun “reform” tiyatrosuyla ortaya chixdi
• Perde onunde bir demokrasi ve reform oyunu batililar ve Iran’da ki gencleri oynatmaq uchun gedir ve inandirmaq isteyirler ki reformchular ve tutucular (muhafizekarlar) arasinda bir chekishme gedir.
• Ama, gerchek guc Iran’da perde arxasinda dir. Xameneyi tamam ile denetim (kontrol) elinde dir ve rejimin ichinde guclu birlik ve anlashma vardir (Xatemi’nin kontrolu tamam ile Xameneyi’nin elindedir)
• Xameneyi’nin qarshi oldugu bir sheyi Xatemi yapamaz
Amerika’ya Mesaj (xeber, peygam)
• 70 milyon Iranli Cumhurbashqani Bush’un yeni Iran siyasetini ve 12 Temmuz’da ( 21 Tir 1381) soylediyi sözleri sevinc ile qarshilayir.
• O, bize demokrasi ve insan haqlari yolunda verdiyimiz mucadelede böyuk ruhi yardim oldu. Biz, indi rejimden az qorxuruq
• Biz görduk ki Amerikalilar öz paralarini xercleyerek ve ogullarinin canlarini tehlukeye ataraq Efqanistan’i zalim bir rejimin elinden qurtardilar.
Avrupa Hele Aldanir
• Avrupa’da (Danamark, Isvechre, Frans’a, ve Alman’ya) oldugumda soyledim Iran rejimi kotudur. Bu arada ki, Avrupa “kulturler arasi qonushmagi” destekleyir, Iran bizim kulturumuzu yox edir
• Biz ruhi ve maddi yardima “perdeni yirtmaq” uchun ehtiyacimiz var
Azerbaycan Turkleri ve Iran’da olan Inqilablari
• Iran hukumeti qorxur ki, rejime qarshi bir daha Azerbaycan Turkleri demokrasi yanlisi bir usyanina bashchiliq etsinler
• Gechen 100 ilde Iran’da 4 kere devrim ya hereket olub ve onlarin hamisina Azerbaycan Turkleri bashchiliq etmishler
• 1905-1911 Meshrute Inqilabi, Guney Azerbaycan’in merkezi Tebriz’den bashlanmishdir
• 1920’de Demokrasi yanlisi bir hereket Sheyx Memmed Xiyabani’nin önderliyinde
o Yene de Tebriz’de bash verdi ve Guney Azerbaycan 6 aya qeder bagimsiz kim idi.
o Sovetler Birliyi ve Iran birlikde o hukumeti ezerek choxlu insani öldurduler
• 1945-1946 Azerbaycan Turkleri Guney Azerbaycan’da bir hukumet qurabilmishdiler
o Hukumet bir il ayaqda durdu, sonra Sovetler ve Iran birlikde onu yixdilar ve 40,000 den chox adam ölduruldu (Iran ordusu eliyle)
o O bir il ichinde Turk radiyo istasyonu (istqahi) quruldu ve Tebriz modern bir sheher olmaga bashladi
o Turk dilinde oxullar achildi ve Azerbaycan Turkcesinde kitablar basilmaga bashladi
o Hereketi ezenden sonra, Iran hokumeti Turk dilinde yayinlanmish yayinlarin hamisini toplayaraq toplumun gözu önunde yandirdi
o GuneyAzerbaycan’da ki hukumet yanlilari (terefdarlarini) öldurduler ve ya choxlu zulumlerle uz be uz oldular.
o Sonuc olaraq, Azerbaycan haqlarini savunan (mudafie eden) hereket 50 ile qeder qish yuxusuna girdi
• Azerbaycan Turklerinin choxunluq olushdurdugu (teshkil etdiyi) sheher Tebriz 1979’da Islam Inqilabina onculuq (rehberliq) etdi
o Islam usul ile idare edilen bir hukumet tecrubesi olmadigi uchun, Azerbaycan Turkleri inanmishdilar ki Shah rejimi chox zalimdir ve hamini qapsayan bir demokrat rejim Allah’in adi altinda demokrasi quracaqmish
o Sonuc önceden de kötu oldu
Iran’da ki Azerbaycan Turklerinin Tarixi
• Islam Iran’a geldikden beri Azerbaycan Turkleri iqtidarda olmushlar
• 70 il bundan önceye qeder Azerbaycan Turkleri nufusun %51.5 teshkil verirdiler
• Bu gercheye baxmayaraq ki, Azerbaycan Turklerinin nufusu artmaqdadir, ama rejim iddia edir ki onlarin sayisi %25 azalib
• Biz inaniriz ki, Azerbaycan Turkleri Iran’da choxunlugu olushduran etnik qurupdular ve onlarin sayisi 32 milyondur; Xezer yaninda yashiyan 2 milyon Turkmenleri de hesaba aldigimiz da bu sayi 34 milyona chatir
o 20 milyon Guney Azerbaycan’da yashiyir
o 10 milyon Tehran’da - bashkendin %70 Azerbaycan Turkleridir
o 2 milyon Qashqayi Turkleri
o 2 milyon Xorasan Turkleri
Ölumsuz Benzeshmeler (Menfi Eritmek)
• Buna baxmayaraq ki Iran’da biz en böyuk qurupuq, ama on dene hudunda devlet telviziyon kanali hamisi Fars dilindedir
• 100 hudunda radiyonun hamisi Fars dilindedir
• Biz dunyaya böyuk yazarlar ve shairler vermishik, o cumleden Dede Qurqud (Turk dunyasinin Homer’i); UNESCO 1999.ci ili Dede Qorqud ili elan etmishdi
• Iran Biliyurdlarinda 200’e yaxin Fars Dil ve Edebiyati qurupu var, ama Turkce uchun bir dene de yoxdur. Hetta Tebriz sheherinde bele!
• Hetta Iran’in qeyri-medeni ve demokrasiyaya qarshi anayasasi bele azinliq dillerinin ishledilmesini devlet resmi daireleri dishinda qebul edir
• Iran Anayasasinin 15.ci maddesi Azerbaycan Turkcesinin Gueny Azebaycan’da ishledilmesine izin verir, ama bu yasa yalniz kagaz ustedir
• Shah Azebaycan Turklerini “Eshshek” adlandirmishdi
• Fars irkchilari hele bu chirkin sözu ishlediller
• Pehlevi, Azerbaycan Turkcesini yasaq etdi ve öz dillerini qonushmaga chalishan oyrencilerin agzina agizliq vurdular, hetta onlar tesadufen öz dillerini qonushsaydilar bele
• Bizim tekce gunahimiz insan kimi yashamaq ve dilimizi qonushmaq isteyimizdir
GAMOH’un (Qurulush) Tarixi
• Men 600,000 hudunda oy (rey) ile Tebriz’den Meclise sechilmishdim
• Proqramim Iran’a demokrasi getirmek, ve 15ci madde altinda kulturel ve dil haqlarini Azerbaycan Turkleri uchun elde etmek
• Men, rejim verinden bizim haqlarimizin tapdalanmasina etiraz etdim ve istedim ki anayasada bizim haqlarimizla ilgili olan maddelere sayqi gösterilsin
• Men oxullara, evlere, mescidlere ve bashqa umumi yerlere gedib ve xalqa soyledim ki bu rejim Islami kotuye qullanir (istifade edir) ve Islamda shikenceye yol verilmez
• Rejim buna inanirdi ki men gedirem Guney Azerbaycan’i oyadam
• Rejimin resmi meqamlari menden isteyirdiler ki öz istefami Tebriz radiyo ve televiziyasinda bildirem, ama men etmedim
• Sonra meni tutdular ve shikence etdiler- tufeng qundagiyla bashimdan vuraraq eseb sistemimi zedelediler. Shikenceler sonucu olaraq bedenimin sol terefi qismen felec olub ve sol gözumde kor oldu
• Onlar dediler ki mene shikence etmeyi dayandirirlar, eyer chixib televiziyonda söylersem ki men Turkiye ve Israil memuruyam
• Uch defe, dostaq edilmem, Ef Orgutunu (Amnesty International) iki il Iran rejimini insan haqlarini pozdugu ucuhun mehkum etmeye yönlendirdi
• Shukurler olsun uluslararasi (milletlerarasi) diqqete göre, ve BMT’nin (Birleshmish Milletler Teshkilatinin) Bashqani Kofi Annan’in mektubundan sonra meni dostaqdan dishari buraxdilar
• Bash eyib teslim olmadigima göre GAMOH son 7 ilin ichinde chox guclenib
• Ilde bir kere Babek Qalasinda toplanirik (Babek Guney Azerbaycan’in azadliq simboludur)
• Bu il toplanti 4-5 Temmuz’da (13-14 Tir) oldu ve 1.2 milyon insan shenliye (festivala) qatildi, bunabaxmayaraq ki, rejim verinden 10 dene axtarish duragi, qatilanlari (ishtirak edenleri) qerarlarindan vazgechmek uchun qurulmushdur
• Bizim neche milyonluq hereketimize 700,000 Azerbaycan Turk öyrencileri bashchiliq edir
• Birinci defe olaraq Iran tarixinde, Azerbaycan Turklerinin öyrencileri ve aydinlari özlerini Fars sechgin sinifindan ( aydinlarindan) ayirirlar
• Bizim hereket hakim Fars kulturu verinden eridilen kurd, Ereb, ve bashqa azinliq quruplariyla ilishkidedir
• Biz 1000’den chox sheherlerde ve kendlerde komite qurmushuq
• Bu komiteler Azerbaycan Turk nufusunun kulturel ehtiyaclarini qarshilamaga chalishir
• Alti ildir ki, biz qelem ve dilimizi qullaniriq, ona göre de hereketde olan bezileri deyirler ki bizim butun ishimiz danishmaqdir
o Onlarin bezileri Savunma (Mudafie) qurmaga bashlayiblar
Hereketin Hedefleri
• Biz Iran’in torpaq butunluyunu destekleyirik ve Azerbaycan ya Turkiye ile birleshmek amacimiz deyil
• Biz Islam hukumeti altinda yashamaq istemirik; biz demokrasi isteyirik
• Biz Azerbaycan Turklerinin haqlarina sayqi gösteren Federal bir Irani dushunuruk
• Umid edirik ki gelecekde Iran ve Azerbaycan Cumhuriyeti arasinda olan sinir Avrupa Birliyi ölkeleri kimi olsun
Iran ve Azerbaycan Cumhuriyeti
Iran her zaman Azerbaycan Cumhuriyetinin bagimsiz olmasina qarshi olmush ve Sovetler Birliyi/Rusya ile birlikde chalisharaq Azerbaycan Cumhuriyetinin bagimsiz olmasini engellemeye chalishmish
• Iran chalishir ki, Azerbaycan Cumhuriyeti’ni zeifletsin, buna göre ki, barishsever ve zengin Quzey Azerbaycan, Guney Azebaycan uchun bir örnek olabilir
• Iran Azerbaycan’da mescidler tikerek Azerbaycan’i özune yaxinlatmaq isteyir
• Bir chox Iran casuslari Azerbaycan kendlerinde yerleshibler
• Eyer, Amerika ve Turkiye olmazsaydi, Iran Azebaycan’in Xezer’de ki payini ishqal ederdi
Sorular ve Cavablar ( Bu sorularin choxu Fars ve Ermeni lobilerin verinden sorulubdur)
S. Siz iddia edirsiniz ki Iran’da Azerilere ayri sechgiliq olunur, ama Xameneyi özu bir Azeri deyil mi?
C. Chunku o bir molladir ve idda edir ki Seyyiddir (Peyqemberin torunu), olabilir ki, o bir Ereb’de olsun! O, Fars kulturunde ve dilinde böyumush ve gerchekden bir Turk deyil
S. Siz söylediniz ki, Iran’in parchalanmasina qarshisiniz, ve eyni halda azinliqlara olan basqilari izah etdiniz. Öylese gelecek nece olabilir- siz bu ikisini nece bir–bir ile barishdirabilirsiniz?
C. Guney ve Quzeyin birleshmesi, gelecekde bölge chapinda sorunlara neden olabilir. Biz o haqda dushunmushuq ve bele bir sonuca gelmishiq ki, dunya getdikce her gun kichilir. Umid edirik ki, bir gun bölge Avrupa Birliyi kimi olsun. Orada böyuk surtushme gedir, eyer sorunlara bugun cavab verilmezse, Iran, ikinci bir Balkan’da olabilir. Xoshgöru ve sebir bir ya iki il ichinde tukenebilir, ve biz, bir gun shiddete de bash vurabilirik. Bizim milli sherefimize sayqisizliq olub ve biz uzun zaman buna dayanamayiz
S. Bes onda Azerilerin secheneyi nedir?
C.Biz, demokrat ve federal bir Iran isteyirik; Alman ve ABD’ye (Amerika Birleshik Devletleri) benzer birisi- Iran bayraginin yaninda Azerbaycan bayragi olsun. Biz, isteyirik ki, kulturel geleneklerimizi (enenelerimizi) anlatmaq uchun meydan verilsin. Biz Iran’in dagilmamasi uchun calishacayiq; 10 milyondan chox Azerbaycanli tarixen Azerbaycan olmayan yerelerde yashiyirlar ve biz bir savashin chixmasina razi deyilik
S. Sizin agh sayfanizda (web site) söylursunuz ki son hedefiniz Azerbaycan Cumhuriyetiyle birleshmekdir, lutfen buradaki söylediklerinizle ve agh sayfanizda ki chelishkini (ferqilik) izah edin. Birde, sizin durumunuz bölgede olanlariyla chox ortaqdir. Siz öz mucadelenizle Turkiye’de olan Kurdlerin mucadelesinde her hansi bir benzerlilkler görur musunuz?
C. Men hech zaman söylememishem ki birleshmek bizim hedefimizdir. Ama, men texmin edebilmem ki ne bash verecekdir (gelecekde). Rusya Azerbaycan’i 1813’de zulm ile ikiye bölmushdur. Eyer ve her hansi zaman Azerbaycan Turkleri birleshmeye qerar verirseler kimse onlarin qarshisini alamaz. Almanlilar ve Vitnamlilar birleshdiler ve buna inanmaqda ecayib (iki Azerbaycan’in birleshmesi) deyil ki Azerbaycan Turkleri de birleshecekler. Her halda birleshmek bizim hedefimiz deyil. Biz, Iran’in torpaq butunlugu ichinde kulturel ve dil ile bagli haqlarimizi isteyirik. Men, BMT’nin insan haqlariyla ilgili resmi adami deyilem ve bashqa chatishmalar haqda da hökm veremem, ama her zaman kulturel haqlarin göz ardi edililmesi kotudur. Herhalda, bizim durumumuz Iran’da Turkiye’de ki Turklerin (nufus baximindan) durumuna benzeyir- chunki biz de choxunluguq, azinliq deyilik. Kurdler Turkiye’de Farslar kimidiler (nusfus baximindan)
Achiqlama:
Biz choxunluq olaraq en ilkin ( ibtadiyi) haqlarimizdan mehrum edilmishik
S. Siz, öz mubarizenizde Amerika’nin yardimini isteyirsiniz, ama Amerika Iran’i Sher Mehveri adlandirdiqdan sonra bu ish chox zor olacaqdir. Ne sayaq sizin ölkenize yardim gelebilir
C. Cumhurbashqani Bush’un 12 Temmuz (21 Tir 1380) söylediyi sözler (Amerika bundan sonra reformchulara destek vermiyecek ve tekce muxaliflerle ish birliyi edecek) Iran’da ki rejimi chox qorxutdu ve Iran öyrenciler herekatini guclendirmishdir. Onun sözleri bize ruhi baximdan destek idi. Avrupa’nin Azadliq Radiyosu ve Amerika Sesi chox yardimci olur, ama, biz, yayinlarin bundan fazla olmasina ehtiyacimiz var. Avrupa Azadliq Radiyosuna parazit buraxirlar, bize 15 deqiqe ayrilmish. Amerika Sesini heftede 30 deqiqe alabilirk- biz onlari qeyd (rekord) ederek oxullarda, evlerde el-el yayiriq
S. Guney Azerbaycan’da ki xalq Quzey Azerbaycan’da olan demokrat onderler haqda ne qeder bilirler? Ne qeder Elchibey haqda bilinir ve bu ki o Azerbaycan’nin tekce demokratik yol ile sechilmish cumhurbashqanidir? Guney ile Quzey Azerbaycan arasinda ne sayaq xeberler gedib gelir?
C. Iki Azerbaycan arasinda olan sinir (serhed) bir qeder achiqdir ve serhed yaxinlarinda yashayinlar 40 km’e qeder o birisi ölkenin ichine vizasiz girebilir. Gunde 50,000’den chox Azerbaycanli siniri gechir ve shifahi olaraq bilgi alish-verishinde bulunur. Millyonlar Guney Azerbaycanli sinira chox yaxin yerlerde yashirlar ve Quzey Azerbaycan ve Turkiye radiyo ve televiziyonlarina elleri chatir
S. Azebaycan Cumhuriyetinin resmi meqamlari deyirler ki onlar Iran’in ich ishlerine qarishmirlar- onlar ne sayaq size yardimci olabilirler?
C. Men, Cumhurbashqani Eliyev’in bu siyasetinden raziyam; biz shexsen görushmedik, ve bele bir sheye de ehtiyac yoxdur. Mene izin verildi ki Azerbaycan’a (Azerbaycan Cumhuriyetine) girim ve minlerle meni destekleyen insana izin verildi ki havalimaninda meni qarshilasinlar. Görushumun ikinci gununde Milli Guvenlik Baxani guvenliyimi boynuna aldi.
Men butun özel televiziya kanallariyla görushdum (reportaj yaptim) ve hetta Eliev’in partisinde olanlarla da. Men qebul edirem ki Azerbaycan Cumhuriyeti Iran’in ich ishlerine qarishmayir ve umuram ki Iran da Azerbaycan’in ich ishlerine qarshimagi dayandirsin
S. Ele görunur ki, siz bir gerchek chözumun (hell yolunun) olduguna inanmirsiniz ve buna göre de Balkanlara ishare edirsiniz. Siz uchuncu bir partiyanin arabulucuq (vasitechiliq) etmesini ister misiniz?
C. Biz isteyirik ki bir chox parti bu ishe qarishsin; bizde 11 dene etnik qurup var. Biz bir chox quruplarin onderleriyle tamasdayiq, o cumleden demokrasi yanlisi (terefdari) olan Fars onderlerl. Bir il bundan önce biz kendlerde ve sheherlerde komiteler qurmaga bashladiq- onlarin ana silahi qelemleri ve dilleridir. Menim, qorxum budur ki eyer dunya ictimaiyati Iran’da geden gelishmeleri izlemezse, artan gerkinlik qan axmaga yol achsin. Ama, inaniram ki dunya ictimaiyatini diqqet ile, etnik quruplarin hamisi öz hedeflerine qan tökmeden yetishebilirler
Achiqlama:
Butun deyerli oxucularin xidmetine chatdiririq ki, Chohreqanli bey, Uluslararasi Arashdirma ve Stratejik Merkezi (CSIS) konfransinda Guney Azerbaycan Turkchesi lehcesiyle chixish etmishdir. Bu danishiq bir quzeyli soydashimizin vesilesiyle Ingilizceye chevirilib konfransa sunulmushdu. Ona göre, UASM'in (CSIS) Ingilizce yaydigi metn chixish edenin danishiqlariyla bir az ferqli olmasi dogaldir (tebiidir). Herhalda, bu cheviri (tercume) Chohreqanli beyin danishiqlarina en yaxin metn sayilabiler. Yene ona göre, chixish eden ile dilmacin eyni zamanda danishmasi ve tercume etmesi bir para yanlishliqlara yol achabiler. Herhalda, bu chixish ve onun Ingilizce ve Turkce’ye chevirilmish metni bir tarixi sened ve gerchek olmasini göz önunde tutaraq Chohreqanli beyin teyid etmesini lazim ve uyqun görmesine göre chixish edenin nezeri istenilib ve o da bu metni qebul etmishdir.
UASM'in (CSIS) adresi:
1800 K Street Northwest Washington, DC 20006
Telephone 202/887-0200 FAX 202/775-3199
WEB: http://www.csis.org/