 |  |  |
|
 | ||||||||||||||||||||||||||||
 |
 |
 |
Doktor Mahmudəli Çöhrəqanlının biyografisi öz dilindən
Doghum tarixi ve yeri:1958 ci ilin mart ayinda (1336 ci ilin son ayi ) Guney Azerbaycanin Chohreqan qesebesinde dunyaya goz achdim. Chohreqan Guney Azerbaycanin harasindadir? Chohreqan on civarinda kendin merkezi olaraq ,Tesuc ve Shebuster Sheherlerine baghli olan bir qesebedir,bu qesebenin mine yaxin evi ve 4,000 civarinda nufusu vardir,bildiyiniz kimi, Shebuster Tebrizin 10 aghac uzuqlighinda ve quzey batisinda(shimal qerb) yerleshir, Shebusterin quzeyi Merend ve guneyi Urumiye Goludur,bu sheherin doghusunda (sherq)Salmas ve batisinda(qerb) Qaradagh mahallari yerleshirler,Shebuster mahali , Feteli Axundoghlu,Mirze Ali Mocuz,Sheyx Mehemmed Xiyabani,Profesor Mehemmed Taghi Zehtabi,Shebusterli Sheyx Mahmud ,Ashiq Qeshem ve ... Shexsiyyetleri Azerbaycanin Medeniyyet ,Siyaset ve Kultur dunyasina teqdim etmishdir, Chohreqanda Shebuster kimi arxasin neheng Mishov daghlarina dayayaraq,onunde Urmu Golu yerleshir. Birazda doghuldughum Aileyle tanish olaq: Atamin adi Babaxan ve anamin adi Xanimdir,boyuk babaminda adi Settarxan olmushdur,Settarxan G.Azerbaycan Muasir tarixinde(Shebuster bolgesinin) unudulmaz shexsiyyetidir ,onda Azerbaycan Turkcesi,Istanbul Turkcesi ,Turkmen Turkcesi,Rusca , Fransizca, Farsca, Erebce dillerini yuxari seviyyede danishib,yazmaq qabiliyyeti variydi,o, uch boyuk inqilab ve hereketde(1905-11 Meshrute inqilabi,1919-20 Xiyabani Herekati ve 1945-46 Azerbaycan Milli Hereketi) Chox onemli rollari olmushdur,Meshrute Inqilabinda Tesuc bolge mesulu,Xiyabani dovrunde ,Mushavir ve Xoy, Salmas ve Shebuster bolgeleri mesulu ve Pisheveri Hereketindede ,bolge mesulu ve millet vekili kimi sorumluluqlari olmushdur,o,Meshrute Devrimi sonunda Minbashiliq derecesine nail olmushdur, boyuk babam ,40 il(1905-1946) siyasi ve milli mubarizesine gore iller boyu zindan chekib ve tebid olmushdur,neche defe Osmanliq Imparatorlughuna,Turkiyye dovletine ,Turkmenistana , Tataristana,Qazaxistana ve bazi Ereb olkelerine sighinmishdir,Istibdad quvveleri ve sonralar Rizaxan emrile evi yandirilmish ve xanimi ve bir oghlu oldurulmushdur, bu kishiden choxlu chap olunmamish siyasi ,tarixi ve edebi yazilar qalmishdir,boyuk babam 110 il yashamishdir,(birinci,O neheng insan menim esil oyanish qaynaghim olmushdur). Atamda tabii olaraq boyle bir insanin oghlu oldughuna ve boyle bir ailede goz achib terbiye aldighina gore,onlar defe mene bu meshhur atalar sozunu demesine raghmen(oghul oddan koz olar , kozdende od)chox yuksek seviyyede milli ruha malikidir ,bu sozleri barmaghile mene isharet edib diyerdi ,onun illetide menim chox rahatsiz, yerde durmaz ,decel ve shuluq bir ushaq olmaghimiydi, (atam ve anam ikiside Allahin rehmetine qovushmushlar) o,1938 lerde Tebrizde tehsilin bitirmish(Diploma almish) ve Shebuster mahalinda muellimchiliye bashlamishdir,atam yalniz yemek zamanlarinda bizimle birlikde olardi ve her gun en azi bir saat, uch boyuk devrim ve hereketler tarixinden soz achardi,menim beyin ve ruhuma birinci milli qivilcim, hemin tarix derslerinden atilmishdir(efsuslar ki men 15 yashinda tehsil almaq uchun aileden ayrilmaq zorunda qalib ve daha o milli ,tarixi ruhumu seyqelleyen dersleri oyrenmeye imkanim olmadi). Atam mektebde hemeshe dersi Turkce vererdi ve neche defe bu ishine gore ,SAVAK(Shahin Emniyyet ve Ittilaat orqani)terefinden tutuqlanib ve ishkencelere meruz qalmishdir. Atamda, atasi kimi Cheshitli Turkcelere,Farsca,Erebce ve ozellikce firansizcaya tesellutu variydi, ondanda chap olunmamish edebi ,tarixi ve siyasi yazilar qalmishdir. Menim iki baci ve uch qardashim olmushdur,bacilariminda biri dunyasin deyishmishdir,halihazirda bir boyuk baci ve iki boyuk ve bir kichik qardashim vardir,bacimda (feride xanim)ve menden uch yash boyuk ve uch yash kichik olan qardashlarimda (Hesen bey ve Resul bey)yuksek seviyyede milli ruh vardir,ama meelesef en boyuk qardashim Ali beyin, dini hissiyyati milli ruhun yenmishdir,ona gorede kechen 9 ilde elden yapishmaq yerine choxlu ayaqdan chekmeleri olmushdur,qardashlarimin hamisi universite bitirmish insanlar olmushlar ve en kichiyi Resul bey Tehranda universite muellimidir. Menim ailem: Men 1979 ilinde evlendim,iki qizim ve iki oghlum vardir,qizlarim fatime 23 ve Maral 17 yashlarindadirlar,oghlanlarim ise Hemze 21 ve Alparslan 11 yashlarindadirlar,halihazirda Hemze ve Maral Tebrizde ve Fatimeyle Alparslan hayat yoldashimla birlikde Istanbulda yashayirlar,onlarin hamisindan raziyam , chunku mene bu 9 il aghir mubarizede ellerinden gelen yardimi esirgemeyibler(ozellikle yoldashim Turkay(Tahire)xanim,onlarin menevi yardimlari olmasaydi men bu qeder daynib direne bilmeziydim,Tanri hamisindan razi olsun. Bizim ailenin kok ve nesebi: Biz Aghqoyunlu Turkmen tayfasindan olmushuq .Aghqoyunlularla ilgili ,tarix kitablarindan melumat ala bilersiniz. Menim eytim ve tehsilatim : Qirx il once 1964 lerde Chohreqan qesebesinde ,ceferi adinda ibtidai mektebde(ilk oxul)tehsile bashladim ,o zamanin alti illik ibtidai mektebini 1970 lerde bitirib,Chohreqanda orta mektebin(debiristan) olmadighina gore,bolgenin merkezi Tesuca getmek zorunda qaldiq,1974 lere dek,dord il orta mektebi Tesuc sheherinin Cami adli mektebinde oxuduq,(dord il boyunda,her gun rehmetli anam biraz penir chorek ve kitablarimi shala qoyub baghlardi ve bizi 9 kilometir yerde gedish ve 9 kilometir donush uchun yola salardi). 16 yashim olmadan Maragha sheherinde Pedaqoju(Muqeddemati Danishsera)uxumaq uchun ailemden ayrilmaq zorunda qaldim, muellim terbiye eden merkezi bitirenden sonra 1977 lerde Esger muellim olaraq esgerliye yollandim,1979da esgerliyi bitirib ,Shebuster mahalinda ,ibtidai mekteblerde muellimchiliye bashladim,universitelerin inqilaba gore 4 , 5 il tetil olmasi, tehsilime davam etdirme imkani vermirdi ,zamandan faydalanib ikinci diplomami tebrizde 1980 ci ilde aldim,1984 ci ilde ilk defe olaraq universiteler sinavinda ishtirak edib,Tebriz Universitesinde Fars Dil ve Edebiyyati qurupunda tehsil almaghi qazandim,Fars Dil ve Edebiyyati oxumaghimin neche nedeni variydi, burada bir hissesine toxunmaq istirem:1- mende Shairlik zevq ve qerihesinin olmasi ,2-Ana dilimizde tehsil alma imkaninin olmamasi ve Fars Dil ve Edebiyyatinin inanilmaz seviyyede Turk Dil ,kultur ve Tarxinden etgilenmesi ve neticede choxlu Turk kokenli Shair ve ediblerinin eserlerinin bu qurupda oxunmasi(Qetran,Xaqani,Nizami,Molevi,Tebrizli Shems,nesimi,Saib,Pervin,Shehriyar ve...)3-Edebiyyatdan chox maraghim Dile olmush ama meelesef Iranda dilchilik quruplari,yuksek lisansdan bashlar ve bu quruplara girmek uchun ilk once dord il Fars Dil ve Edebiyyati ve ya,o kimi quruplarda tehsil almaq gerekir,ve...1988 ci ilde yuksek rutbeyle bu qurupu bitirib ve bir il aradan sonra yine birinci sinavda Meshedin Firdovsi Universitesinin Umumi Dilchilik qurupunda tehsil alma haqqini qazandim,bir il sonra Tehranda Terbiyet Muderris Universitesinde chalishdighima gore O universiteye intiqal oldum,iki ilde orada tehsil alandan sonra,1992 lerde,"Turk Sozleri Fars Dilinde" adli Tezimden mudafie ederek, yuxari rutbeyle yuksek lisansimi aldim,bu universitede yuksek lisansla Elmler namzedliyi ve yaxud Muderrislik ve yaxud Dochent Doktorluq ,bir il chox tehsil almaqla bazi elm ve tehsil achisindan yuksek seviyyede olan oyrencilere mumkun olurdu,men en yuksek rutbeyle Muderrisliyimide,"Fars ve Turk Dillerinin fonim ve Morfim muqayisesi"adli Tezimi mudafie etmekle bu universitede aldim,(bu dovre menim Iranda tehsil almaghimin son ashamasiydi),ele o ildende resmi olaraq Profesor kimi ders vermeye bashladim,1993 ci ilde , tezlerimi daha genishlendirib tekmilleshdirenden sonra, Azerbaycan Milli Akademiyasinda mudafie edib,Elmi olaraq Filoloqiya Doktorlughu ve elecede Filoloqiya Elmi profesorlughu rutbesini almaghi bashardim.2003 ildede Baki Asiya universitesinin fexri doktorlughunu itihaf etmishler. Menim meslekim(ishim,shughlum): Yuxarida isharet ediyim kimi men 19 yashindaiken ibtidai mekteblerde muellimchiliye bashladim sonralar yavash yavash tehsil ve tecrubem artdiqca ,orta mekteblerde ,ve universitelerde ders vermek ve eytimle meshqul oldum,men Tebrizde Sheyx Shems ve siqetulislam(Muhendis Qulamriza Emani 16 il once bu mektebde menim oyrencim olmushlar) ve...orta mekteblerinde elecede Terbiyet muellim ve Tebriz Universitelerinde muellim olmusham,Tehrandada Elzehra ve Tehran Universitelerinde( Xarixi Diller Fakultesinde) ders vermishem,iki ilde Tehran Universitesinin Xarici Diller Fakultesi ve Tebrizin Terbiyet muellim Universitesinde Rektor yardimcisi(Reyis muavini) chalishmisham,belelikle butun 46 il omrumu ya oyrenmeye yada oyretmeye serf etmishem,bazilerinin cavabi olaraq demeliyem ki butun chalishma illerimde hetta bir gunde sherefli muellimchilik ishinden ayrilmadim. Hanki zamandan ve nece mende Milli dushunceler ve ardica siyasi fealiyyetler bashladi?: Yuxarida ishare etdiyim kimi ,demek en azi bir esire yaxin milli dushunceye malik olan siyasi ailede dunyaya goz achib beslenmishik,en azi, buna gore deyirem ki Aghqoyunlularin tarixde kim olub,hanki izleri buraxdiqlarini nezer diqqetine alsaq, olabilsinki ailemizde milli siyasi kechmishimiz chox esgilere uzansin. Her halda kechmishimizin ,yuz ili,bolgemizin on minler diri shahidinin hafizesinde qalir ,bu qonunu maraqli arashdiricilara buraxmaliyiq. Ama yadima gelir ki ,en kichik yashlarimdan(Ibtidayi mektebe geden zamanlar)Azerbaycanimizin bolunub parchalanmasi hemeshe meni dushundurerdi ve Rus imparatorlughuna (Turk milletlerinin en qeddar dushmeni,bu sherefsiz dushmen iki yuz ilden choxdur ki Azerbaycana ardicil tecavuz etmekdedir ve hala qarabaghimizin muqqeddes topraqlari bu murdar dushmenin ayaqlari altinda inildemekdedir) kichik yashlarimdan beslediyim kin ve nifret hech zaman azalmayib ,tersine getgede artmadadir,ailemden gelen pak milli ruh ,orta mektebde ,tarixi oxuyarken daha seyqellenirdi,15,16 yashlarimdayken (o zaman Maragha sheherinde Pedaqoju oxuyurdum)dilimizin yasaq olmasin ve Azerbaycana olan zulumleri gozel anlayib ,mekteb yoldashlarimla tartishmagha bashlamishdim. Pedaqojunu bitirib 18 yashindayken,Esger muellimlik(sipahi danish) merhelesinde ,(Sarab Esgeri alaninda)birinci defa olaraq Farslarla uzleshib,gine onlardan Turke ve Turk milli vaqrliq ve kimliyine hiqaret gordum,gine buna gore dedim ki Ibtidayi mekteb oxuyan zaman atamla birlikde Meshede getmishdik ve orda iki hefte qaldighimizda ,hutelde bir Farsin anama "Turke xer"(Eshek Turk) ,ve anamin cavbda ona "Farse seg"(Kopek Fars)dediyine gore savashib 11 shushe (cam) sindirmishdim, ardica polis gelib meni ve atami qaraqola goturub ,atamdan aghir xesaret alandan sonra bizi buraxmishlar,(hech zaman o hadiseni unuda bilmemishem). Amma dediyim kimi bu defa birinci kez olaraq ,yalniz ve serbest, shovinist Farslarla qarshi qarshiya gelirdim,6 ay Esgerlik ve muellimlik eytimi surecinde ,gerchekden bir milli mucadile ve mubarize bashlamishdiq,choxlarinin bildiyi kimi ,alti ayin sonunda rutbeler verilirdi,10 esgere birinci derece Quruhbanliq(Chavushluq)20 esgere ikinci derece ve 950 civarinda esgere uchuncu derece Quruhbanliq verilirdi ve min esgerin qalanlari sifir esger olaraq esgerlik yapmaliydilar,ona gore davranishlarimizda,biraz muqayat olmaliydiq,5 ay 25 gun sonra bizim rutbelerimiz geldi ve men ikinci dereceli Quruhban olmushdum,bu ashamadan sonra ,daha az ehtiyat edirdik,bizi tehqir eden Farslara bir tarixi ve unudulmaz ders vermek zamani gelib chatmishdir,elbetde men bunlara neche defa demishdim ki siz Azerbaycandan adamliq dersi almadan chixa bilmeyeceksiniz,yadimdadir men Qurhan Ershedi(iki yuz esger bashchisi) olaraq bu terbiyesiz Farslara butun yataq odalarinin temizlenmesi emrini verdim,emrimi yere saldilar,ve biz boyle olacaghini onceden bildiyimiz uchun ozumuzu hazirlamishdiq, men esgeri alanlarda qayda olaraq ,uche qeder sayib emrimin icra olunmasin istedim,gine gulerek qebul etmedilr,o zaman Tebrizli yoldashim Seccad Hadi beye dedim ki onlarin en boynu yoghununu bu ishe mecbur etsin ,gine qebul etmediler ve bu defa Tebrizli Seccad gedib onu iki qat yataq taxtinin ustunden yere atdi,burdaydiki savash bashladi ve ne yemisen turshulu ash,iki saat boyunca vurduq ve vurulduq,amma sonunda Azerbaycanlilarin sayisinin az olmadighina gore ,verdiyimiz soze emel etdik ,babalarimiz demishken" kishi tupurduyunu yalamaz",bu hadise butun esgeri alanda seslendi ,bizleri ve onlari tutuqlayib mehkemeye chekdiler ,sununda Erdebilli Kamandanimiz Serqurd (teqriben Minbashi)Behbudinin yardimiyla qurtulduq,ve boylelikle, bizi tehqir edenleri aghizlari buranlari qizarib bozarmish yola saldiq, bu hadiseye yuzler Azerbaycanli Esfer muellim ve Kamandanlarimiz olan Serqurd Behbudi ve Serquruhban(Chavush)Habibzade (Salmasli)diri olaraq shahiddirler,hadise uz verende menim 19 yashim variydi,(1977-78 illerinde). Sonra meni Esger muellim olaraq ,daha 18 ay hizmet uchun ,Keleyber sheherinin yarim aghaclighinda ,Milli qehremanimiz Babekin Qalasi eteyinde yerleshen Zerihan kendine yolladilar(bu kende yerliler ziryan diyerler,bu kend Eher Keleyber yolundadir,Peygham kendinden sonra ,Keleybere sari, Kelale kendiyle uzuzedir),Guneyin bu bolgeleri shovinistlerin neqativ asimilasyon projelerinden en az xesaret almish ve saghlam qalmish yerlerindendir,duz bir il(1979 inqilabina dek)Zerihanda Esger muellim olaraq chalishdim,bizi inqilaba gore ve rejim deyishikliyi dolayisiyla 6 ay erken buraxdilar,bilmirem ya nesib ya qismet diyerler,menim butun Shebusterli yerlilerimi Shebuster bolgesine gondermishler ,yalniz meni oz bolgemden uzaqlashdirib ,bu menteqeye vermishler,sonralar bildik ki atamin neche defa milli meselelere gore tutuqlanmasi nedeniyle ,guya tenbeh uchun meni bu bolgeye atmishlar,amma ,bilmeden ne gozel ish gormushler,chunku bildiyiniz kimi Shebuster bolgesi Iran ve Guneyin en gelishmish , medeni ve chaghdash bolgesi durumundadir,mene Shebuster chox tenishiydi,menim ora yox belke bir el deymemish ,ybanci ayaghi chatmamish ve bikr bolgeye ehtiyacim variydi,oda burdan yaxshi ayri bir yer ola bilmeziydi. Gerchekdende bu bolge el deymemish ve doghal qalmishdir,men esil ozumu ve xalis Azerbaycanlini (Azerbaycanlinin xalis ve deyishilmemish dil ,kultur,musiqi,adab,sunnetler,eneneler ve hetta qadin ve erkek gisilerini) bu bolgede tapip ,derk edib,oyrendim. Men inqilab ili bu bolgeye gelmishdim,ve yalniz olaraq bu kendin muellimiydim ,ehaliyle birlikde rehmetli Sherietmedari onderliyinde butun varlighimizla Muselman xalq herekatina qoshuldum, mektebde dersleri Turkceyle verirdim,(kitablarin hamisinin Farsca oldughuna gore ,yalniz uzleri Farsca oxunardi ve men kilaslara apardighim Turkce olan kitablardanda ders vererdim)hetta imtahanlar Turkce alinirdi ,ilk defa olaraq ,o kendden ,menim oyrencilerim, Ibtidayi mektebin bitirib,orta mektebe girmeyi bashardilar,shukuler ki 16 , 17 il sonra oyrencilerimin Lisans ,Yuksek lisans ,Muhendis ve Huquqchu olduqlarin oyrendim ve hetta bazileriyle sechgiler zamani Tebrizde gorushduk,ehalinin choxunun Tebriz ve ayri bolgelere kochmesine raghmen hala Ziryan ayaqdadir, yuksek tehsil almish oyrencilerimden ki gorduyumde guclu seviyyede milli shuura malik olmushdular, Ejderi ve Saadetini diye bilerem. Inanin ki bu bolgede 26 il once tam bir Milli oyanish Herekati bashlamishdiq,qardashim Muhendis Emanli ve onlar nefer Tebrizin Xelilabad ve Menbeh bolgesinde yashayan, Milletchi Hereketchi qardashlarimiz ,hem Tebrize kochmush Ziryanlilari yaxshi taniyirlar ,hemde menim iddialarima shahid keche bilerler,(neden bunlari yaziram?yaziram ki milletimizin son Qurtulush Hereketi tarixinin qaranliq nuqteleri qalmasin,yaxin gelecekde arashdirmacilara yardim etmek uchun bunlar yazilir). Bu bolgenin mende en derin etgilerinden biriside qurur qaynaghimiz olan Babekin Qalasi , Babek ozu ,onun qiyam felsefesi,yabanci tecavuzu qarshisinda dayanish ve direnishleri olmushdur,belkede menim shuur binamin binovresin polad ve demirle basdirib berkitdi. Her halda 1979 inqilabindan duz iki ay sonra,18 ay xidmetle bizi soyundurub,buraxdilar,men Pedaqoju oxudughuma ve Esger muellim oldughuma gore hemen yani ara vermeden Shebusterin kendlerinde Ibtidayi mekteblerde muellim olaraq ishe bashladim. Men kendi kendine eytilmish ve tam bir Milletchiye chevrilmish muellim olmushdum,volkanlar tek coshub dashirdim,ama belli olan nedenlere gore hech amma hech hemfikir tapa bilmirdim ,her kese fikirlerimi deyirdim,heyran qalirdi ,deyirdiler bu nece fikirdir ,ilk defadir boyle bir dushunceyle tush gelirik,deyirdiler senin fikirlerine biraz benzer fikiri ,Allahsiz komonistler soylur,amma bilirik ki sen Allahi bilen ve taniyan bir muselmansan,deyirdiler a kishi burax el chek ,get ishine gucune ve...yalnizlighimi yavash yavash anlamagha ve yolumuzun neqeder chetin pitlashiq ,qorxunc ve tehlikeli oldughunu hiss etmeye bashlamishdim. Amma mende bir guclu ve inadkar ruh var ,yenilse bele yenilmeni qebul etmez,ele ona gorede mene atam ve anam ushaqliqdan bazi leqebler vermishler(Qara Mahmud,dushmene toxmaq, Qabaqdan yemez,Allahin belasi,nagahan bela ve...)elbetde 3 il tekvando eytimi alib ,fiziki achidanda ,doghurdan doghrusu ,qabaqdan yemeze chevrilmishdim,elbetde onlar genclikde qaldi, genc,yilmaz,sarsilmaz ve yenilmeni esla qebul etmeyen Mahmud ,hep gezir ve Pir axtarir,uzun sozun qissasi chox gezdim ,chox axtardim amma hech muradima ermedim,bir zaman gordumki bir idde dalimcadir ve menim kimi savadsiz oyrenciye pirim ,ustadim deyirler. Amma 1980 da Shebusterde Muellimchilik devrani bashladi , bir terefdende bir evlendik ve menim yashim 22 civarinda idi. Menimle elaqe saxlamaq isteyenler uchun: Email: cehreqanli@yahoo.com Tel: 001703 405 78 25 |