Qeyd edek ki, resmi Tehranin sözügeden sazise birmenali olaraq "yox" demesi Xatemi terefdarlarinin naraziligina sebeb olub ve veziyyetin bu cür davam etmesi Güneyde Iran islahatçilarinin basinda duran prezidentin meglubiyyeti kimi deyerlendirilir. Bu aradasa son günler Iranin azerbaycanlilar yasayan seherlerinde Xateminin xalqdan üzr istemesinden behs eden bir sira senedler yayilmaqdadir.

Güney Azerbaycan Milli Oyanis Herekatinin Baki bürosunun rehberi Hüseyn Türkellise hesab edir ki, Iranda islahatçiliq gözden perde asmaq üçündür ve resmi Tehran bu addimlari ile beynelxalq diqqeti 35 milyon Azerbaycan türkünden yayindirmaq meqsedi güdür.

- Iranda daxili ziddiyyetlerin gerginlessdirilmesi istenilen halda, bu ölkede birmenali olaraq fars rejimine qarsi olan naraziliqlarla elaqelendirilmelidir. Çünki prezident Xateminin indiyedek hakimiyyetde durus getirmesini eslinde onun islahatçilara verdiyi desteyile elaqelendirmek lazimdir. Yeni 8 il bundan qabaq Iranda hem güneyliler, hem de farslar Xatemiye yox, birbasa islahatçilara ses verdiler ve islam rejimine "yox" dediler. Xatemi seçki vaxti Tebrizde dedi ki, "menim anam türkdür ve men hakimiyyetde olacagim müddetde Iran azerbaycanlilarinin ana dilinde tehsil haqqini berpa edeceyem", amma 8 ilde bunu etmedi. Iranda bas alan daxili ziddiyyetlere gelince, evvela güneyliler hazirda bu ölkede islahatçilarla mühafizekarlar arasindaki fikir ayriliginin semimiliyine inanmirlar. Çünki o qüvveler güneydeki milli mücadile herekatina qarsi istenilen zaman birlese bilerler. Prezident Xateminin öten ay Livana seferi zamani "Hizbullah"in basçisi ile görüsü ve çixisindan sonra da belli oldu ki, Xatemi ile mühafizerkarlar arasinda her hansisa bir ferq yoxdur. Irandaki daxili ziddiyyetlerse eslinde fars rejiminin güneylilere qarsi apardigi tezyiq kampaniyasidir ve Tehran bunu islahatçilarla mühafizekarlarin qarsidurmasi kimi teqdim edir.

- Amma beynelxalq teskilatlarin Irandaxiili ziddiyyetlerle bagli mövqeyise birmenalidir. eger güneylilerin milli haqlari ugrunda mübarizesi "islahatçilarla-mühafmizekarlar arasinda qarsidurma kimi teqdim edilirse", beynelxalq alemin buna göz yummasinin sebebi nedir?

- Belke de düsünürler ki, nüve silahi ollan Iranla danismaq çetindir ve Xateminin islahatçiliq, "medeniyyetler dialoqu" süari ile vaxt uzatmaq niyyeti güdürler.

- Vasinqton-Tehran münasibetlerde meydanna çixan ziddiyyetler Iranda azerbaycanlilara qarsi münasibetde hansisa deyisikliklerle müsahide olunurmu?Çünki yayilan melumatlara göre, Xatemi öz islahatçi missiyasini yerine yetire bilmediyi üçün xalqdan üzr isteyir...

- Men hesab etmirem ki, Xateminin xalqdaan ve güneylilerden üzr istemesi semimi olsun. Çünki Iran prezidenti tez-tez bele bir jestler edir ve bildirir ki, onun islahatçi missiyasini heyata keçirmesi üçün mühafizekarlar imkan vermirler. Amma bele olan halda Xatemi prezidentlik selahiyyetinden istifade ederek istefa da vere biler. Bu yaxinlarda Iran parlamentinin özünü islahatçi adlandiran 150 deputati demisdi ki, prezidentin selahiyyetlerinin artirilmasi ile bagli layihe eger Nezaretçiler Surasi terefinden redd edilerse, onlar istefa verecekler. Amma heç kim istefaya getmedi. Çünki Iranda islahatçiliq sadece gözden perde asmaq üçündür. Güneyliler hesab edirler ki, mühafizekarlar da, islahatçilar da rejimin terkib hissesidirler. Tehranda hami bilir ki, islahatçiliq fars rejiminin mehvine getirib çixaracaq ve tebii ki, onlar öz hakimiyyetlerinin taleyini tehlüke altina qoymaq istemirler.

- Yeri gelmisken, son günler güneyde Iraanin bundan sonraki dövlet qurulusu mövzusu da esas müzakire edilen meselelerdendir. Ymumiyyetle, güneyliler Iranin federativlesmesini, yoxsa unitar dövlet olmasini isteyirler?

- Iranin 28 yere bölünmesi ve federativllesmesi barede beyanatlar özünü dogrultmadi. Texminen iki il bundan evvel Iranin DIN-i de ölkenin 10 eyalete bölünmesile bagli plan qebul etmisdi ki, orada da söhbet erazi inzibati bölgüden gedir. Planda nezerde tutulurdu ki, Tehran ölkenin Azerbaycan ostanlarinin birini kürd otsani, digerini fars, talis ostanlari ile birlesdirsin ve guya ki, bu yolla da Iranda milli birliye nail olacaqdilar. Ymumilikdese fikrimizce, Iranda ölke rehberliyi bizim düsüdüyümüz her hansisa federalizme getmeyecek. Çünki Tehran rejiminin buna getmesi onun sonu demekdir. Amma güneyliler ümumiyyetle, mühafizekarlarla islahatçilar arasinda ixtilaflara inanmirlar. Çünki onlar bize qarsi birlesirler ve her iki qrup Azerbaycanin düsmenidir.